در میان ریسکهای متعدد ناشی از جنگ از تهدید اختلال در صادرات نفت و احتمال انسداد تنگه هرمز تا افزایش هزینههای حملونقل و بیمه آنچه اهمیت بیشتری دارد چالش های جهانی بخش گاز طبیعی است؛ جایی که محدود بودن تأسیسات ال ان جی و آسیب به زیرساختهای کلیدی، میتواند تبعاتی عمیقتر و ماندگارتر برای بازار جهانی اکنون بهجای اینکه پرسش اصلی مدتزمان جنگ (چند روز یا چند هفته) باشد، مقامات و اقتصاددانان در حال بررسی پیامدهایی هستند که ممکن است ماهها یا حتی سالها ادامه یابد.انرژی به همراه داشته باشد اکنون بهجای اینکه پرسش اصلی مدتزمان جنگ (چند روز یا چند هفته) باشد، مقامات و اقتصاددانان در حال بررسی پیامدهایی هستند که ممکن است ماهها یا حتی سالها ادامه یابد..
مرحله جدیدی از جنگ که زیرساختهای نفت و گاز در خلیج فارس را هدف قرار داده، تهدیدی برای وارد کردن آسیب به کسبوکارها و مصرفکنندگان در سراسر جهان طی ماهها یا حتی سالهای آینده محسوب میشود.
از همان لحظهای که ایالات متحده و اسرائیل به ایران حمله کردند، سناریوی کابوسوار برای اقتصاد جهانی که بیشترین توجه را جلب کرده بود، احتمال بسته شدن تنگه هرمز بهعنوان مهمترین گلوگاه نفتی جهان بود.
اما سناریوی نگرانکنندهتری در حال شکلگیری است: حملات مستقیم به ستون فقرات تولید انرژی در منطقه خلیج فارس؛ یعنی احتمال وارد آمدن خسارات بلندمدت و چندمیلیارد دلاری به تأسیساتی که بخش مهمی از گاز طبیعی جهان را تأمین میکنند.
اکنون بهجای اینکه پرسش اصلی مدتزمان جنگ (چند روز یا چند هفته) باشد، مقامات و اقتصاددانان در حال بررسی پیامدهایی هستند که ممکن است ماهها یا حتی سالها ادامه یابد.
«دیوید گلدوین»، دیپلمات سابق آمریکایی و مقام پیشین وزارت انرژی این کشور، میگوید: «ما از مرحله توقف ترانزیت که یک اقدام موقتی است، به مرحله حمله به زیرساختها رسیدهایم که آثار بلندمدت دارد.»
آغاز فاز جدید جنگ
این مرحله جدید از جنگ از روز چهارشنبه آغاز شد؛ زمانی که ایران در اقدامی تلافیجویانه، مجتمع عظیم انرژی «راس لفان» قطر را هدف حمله موشکی قرار داد. این مجموعه حدود یکپنجم گاز طبیعی مایع (LNG) جهان را تولید میکند؛ سوختی که در آسیا و اروپا برای گرمایش، پختوپز، تولید برق و فعالیت کارخانهها استفاده میشود.
ایران روز پنجشنبه نیز پالایشگاهها و تأسیسات گازی دیگری را در کویت، قطر و عربستان سعودی هدف قرار داد. این حملات در ادامه حمله اسرائیل به میدان گازی «پارس جنوبی» ایران صورت گرفت.
میزان دقیق خسارات هنوز مشخص نشده، اما وزیر انرژی قطر اعلام کرده که تعمیرات ممکن است تا پنج سال زمان ببرد و ظرفیت صادرات این کشور را ۱۷ درصد کاهش دهد.
تهدید بلندمدت برای اقتصاد جهانی
این حملات نشان میدهد که ایران، با وجود برخی محدودیتها، همچنان اهرم قابلتوجهی بر اقتصاد جهانی دارد. به گفته گلدوین، استفاده از سلاحهای کمهزینه برای مقابله با سامانههای پیشرفته و گرانقیمت، نشاندهنده توانایی ایجاد تهدیدی بلندمدت علیه زیرساختهای انرژی در سراسر خلیج فارس است.
با این حال، ابهامات زیادی همچنان وجود دارد: آیا حملات به زیرساختهای حیاتی انرژی تشدید خواهد شد؟ تنگه هرمز چه مدت بسته میماند؟ جنگ چه زمانی پایان مییابد؟ و پس از آن چه رخ خواهد داد؟
در حال حاضر، با وجود توقف فعالیت برخی تأسیسات انرژی در خلیج فارس، اکثر آنها همچنان سالم هستند. به گفته «جیسون بورداف» از دانشگاه کلمبیا، اگر تنگه هرمز همین فردا باز شود، بخش عمده تولید انرژی منطقه میتواند طی چند ماه به مدار بازگردد—اما این وضعیت ممکن است بهسرعت تغییر کند.
شوک به بازار و خطر رکود
آنچه مسلم است، فشار بر عرضه جهانی انرژی و صنعت حملونقل میتواند اقتصاد جهانی را وارد مسیری خطرناک کند.
«جیسون میلر»، استاد مدیریت زنجیره تأمین، میگوید: «این بزرگترین اختلال در عرضه نفت و فرآوردههای نفتی در تاریخ است» و با توجه به اینکه نفت در همه بخشها نقش دارد، اثرات تورمی آن میتواند بسیار گسترده باشد.
تحلیلگران شرکت Wood Mackenzie هشدار دادهاند که قیمت نفت ممکن است در سال ۲۰۲۶ به ۲۰۰ دلار در هر بشکه برسد، در حالی که پیش از جنگ حدود ۷۳ دلار بود. در چنین سطحی از قیمتها، احتمال ورود اقتصادها به رکود بسیار بالا خواهد بود.
افزایش قیمت انرژی معمولاً باعث کاهش رشد اقتصادی، افزایش بیکاری و تشدید تورم میشود. همچنین قیمت سوختهایی مانند گازوئیل و سوخت جت—که فرآوری متفاوتی دارند—معمولاً سریعتر از بنزین افزایش مییابد و این موضوع هزینه حملونقل جهانی را بهشدت بالا میبرد.
در نتیجه، قیمت تقریباً تمام کالاها—from مواد غذایی گرفته تا خودرو، کفش، تلفن همراه و دارو—میتواند افزایش یابد.
اختلال در حملونقل و تجارت
در برخی مناطق، شرکتهای حملونقل با افزایش شدید هزینههای باربری، بسته شدن مسیرها، توقف کشتیها و نرخهای بالای بیمه مواجه شدهاند.
هزاران کشتی در خلیج فارس متوقف شدهاند و شرکتهایی مانند Maersk و CMA CGM به مشتریان خود اعلام کردهاند که ممکن است محمولهها را در نزدیکترین بندر تخلیه کنند و هزینههای اضافی بر عهده مشتریان خواهد بود.
نقش کلیدی گاز طبیعی در بحران
اگرچه معمولاً نفت در مرکز توجه قرار دارد، اما در این بحران، گاز طبیعی نقش محوریتری در پیامدهای اقتصادی ایفا میکند.
تأسیسات ال ان جی بسیار محدودتر از تأسیسات نفتی هستند و تأسیسات قطر—بهعنوان بزرگترین مجموعه جهان—هفتههاست که فعالیت ندارند و آسیب دیدهاند. این موضوع علاوه بر بازار گاز، بر قیمت و دسترسی به موادی مانند کود شیمیایی و هلیوم نیز اثرگذار است.
یک تحلیلگر ارشد شرکت رایستاد انرژِی تأکید کرده که این بحران فراتر از آسیب به میادین گازی است و اکنون زیرساختهایی که پیشتر «ایمن» تلقی میشدند، آسیبپذیر به نظر میرسند؛ موضوعی که میتواند در بلندمدت در قیمتگذاری ریسک توسط خریداران منعکس شود.
واکنش دولتها
کشورهای آسیایی و اروپایی که به ال ان جی وابسته هستند، حتی پس از بازگشایی تنگه هرمز نیز با قیمتهای بالاتر گاز مواجه خواهند شد.
در همین حال، دولتها در سراسر جهان تلاش میکنند اثر افزایش قیمت انرژی را کاهش دهند. کشورهایی مانند اتریش، برزیل، ایتالیا، پرتغال و ترکیه مالیات سوخت را کاهش یا حذف کردهاند و کشورهایی مانند فرانسه، ژاپن و کره جنوبی نیز سقف قیمتی برای برخی سوختها تعیین کردهاند.
در برخی کشورها نیز اقدامات شدیدتری اتخاذ شده؛ از جمله تعطیلی دانشگاهها در بنگلادش، تعطیلی مدارس در پاکستان و سهمیهبندی سوخت در سریلانکا.
با این حال، پس از سالها مواجهه با بحرانهایی مانند همهگیری کرونا، اختلال در زنجیره تأمین و تورم بالا، بسیاری از دولتها به دلیل محدودیتهای بودجهای و بدهیهای سنگین، توان کمتری برای مقابله با بحران جدید دارند.
